از بین النهرین حاصل خیز تا کشاورزی رو به نابودی عراق

نگاهی به وضعيت کشاورز و ميزان واردات غلات در عراق

عراق با مساحتی حدود ۵/۴۳۸ کیلومتر مربع از شمال با ترکیه، از شرق با ایران، از غرب با اردن، سوریه و عربستان سعودی و از جنوب با کویت و عربستان سعودی مرز مشترک دارد. در طول ۸ هزار سال، زمین‌های حاصل‌خیز بین دجله و فرات تولیدکننده محصولات کشاورزی باکیفیت بوده‌اند. گندم، جو، چاودار و عدس همگی حدود ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح توسط انسان کاشت و تولید شده‌اند. آغاز کشاورزی به صورت اجتناب ناپذیری، به پیشرفت تمدن انسان منجر شده است. عراق، مهد تمدن، مرکز هلال حاصل‌خیز بین‌النهرین و محل تولد کشاورزی در ۱۳ قرن پیش، در گذشته نه تنها توانایی تأمین نیاز داخلی خود را داشته است، بلکه به دیگر نقاط جهان نیز محصولاتی مانند غلات، حبوبات، خرما و سبزیجات را صادر می‌کرده‌ است. عراق محلی است که گندم وحشی توسط انسان کاشت شد و سپس انواع گوناگون آن به کشورهای دیگر صادر شد.

آب و هوای نیمه گرمسیری

به جز منطقه‌ای کوچک در شمال شرق، کشور عراق آب و هوایی نیمه گرمسیری و بیابانی دارد. در تابستان هوا بسیار گرم و خشک است و به ندرت ابری در آسمان وجود دارد. متوسط بارش سالانه کمتر از ۱۰۰ میلی‌لیتر در جنوب غربی کشور و حدود ۱۴۰ میلی‌لیتر در مرکز کشور است. این کشور ۷/۴۳ میلیون هکتار زمین دارد که از این مقدار حدود ۷/۷۷ درصد آن غیرقابل کشاورزی است. ۲۲ درصد باقیمانده (حدود ۵/۹ میلیون هکتار) قابلیت کشت محصولات کشاورزی را دارند، اگرچه بیش از نیمی از این زمین‌ها بسیار حاشیه‌ای هستند و بیشتر برای چرای فصلی دام استفاده می‌شوند. یک سوم از تولید غلات عراق، کشت دیم است که بیشتر در کوهپایه‌های کردستان عراق قرار دارد. محصول کشت دیم معمولا به دلیل کافی نبودن بارش باران، کیفیت پایینی دارد. گندم زمستانه و جو در پاییز (سپتامبر-نوامبر) کاشته می‌شوند و اواخر بهار (مه-ژوئن) برداشت می‌شوند. دو سوم دیگر تولید غلات عراق در حاشیه رودخانه‌های دجله و فرات قرار دارد.
به دلیل کاهش منابع آب در خاورمیانه و کم کاری دولت در زمینه برنامه مدیریت منابع آب، عراق با خشکسالی شدیدی روبروست و انتظار می‌رود که این کمبود آب در سال‌های آینده بیشتر نیز شود. ساختن سد بر روی دجله و فرات در کشورهای سوریه و ترکیه موجب شده که آب این دو رودخانه زمانی که به عراق می‌رسد بسیار کاهش یابد. در ۲۰ سال گذشته، به دلیل همین سدسازی‌ها بیش از ۶۰ درصد از آب این دو رودخانه کاهش یافته است.
در ژوئن ۲۰۱۵، زمانی که درجه هوا در شهر الاصلاح به ۵۲ درجه سانتیگراد رسید، کشاورز ۵۲ ساله که پدر خانواده‌ای ۱۱ نفره بود به دلیل کمبود آب و ناتوانی در تأمین غذای خانواده خود خودکشی کرد. زمانی که رودخانه شهر خشک شد، کشاورزی از بین رفت و پس از آن ذخیره غذای خانواده نیز تمام شد، این مسائل منجر به خودکشی این کشاورز شد. چنین واقعه‌ای با توجه به کمبود آب در خاورمیانه، برای کشورهای همسایه عراق مانند ایران دور از ذهن نیست.

فرسایش خاک

خاک عراق به دلیل کاهش پوشش گیاهی در حال از بین رفتن و فرسایش شدید است. زمین‌های کشاورزی نیز به دلیل استفاده نادرست و بهره‌برداری بیش از حد در مرز نابودی قرار دارند. از دست دادن زمین‌های کشاورزی در مناطق شهری بیشتر دیده می‌شود و این به دلیل صنعتی شدن شهرها و مدرن شدن است. برای جبران این موضوع، زمین‌های جدید در حال احیا شدن هستند اما میزان تولید محصولات این زمین‌های احیا شده تنها کسری از زمین‌های قبلی است.
شوری خاک یکی دیگر از مشکلات بین‌النهرین قدیم و عراق امروز بوده است و برای اولین بار، ۳۸۰۰ سال پیش به عنوان یکی از عوامل افت کشاورزی مطرح شده است. تا دهه ۵۰ میلادی، تقریبا ۶۰ درصد از زمین‌های کشاورزی عراق تحت تأثیر شوری خاک بوده‌اند.
غنی نبودن خاک نیز یکی دیگر از دلایل کاهش کیفیت محصولات کشاورزی است، کشت یک نوع محصول برای سال‌های متمادی موجب شده است که زمین‌های کشاورزی مواد مغذی خود را به شدت از دست دهند. به تازگی وزارت کشاورزی به دنبال آموزش کشاورزان و دادن تسهیلات به آن ها برای کشت دوره‌ای محصولات مختلف است. حیدر العبادی، نخست وزیر عراق به لزوم گسترش کشاورزی و حمایت دولت از این بخش در سخنرانی‌های متعدد خود اشاره کرده است، اما به نقل از خبرگزاری الجزیره، کشاورزان امیدی ندارند که حرف‌های دولت‌مردان به واقعیت تبدیل شود. کمبود بذر مناسب یکی دیگر از چالش‌های پیش روی کشاورزان است، دولت با توجه به وعده‌های قبلی هنوز نتوانسته است که بذر مناسب در اختیار همه کشاورزان عراقی قرار دهد.

روند رو به نابودی کشاورزی عراق

کشاورزی عراق در چند دهه گذشته به دلیل عدم سرمایه‌گذاری کافی و دور بودن از اقتصاد جهانی به دلیل تحریم‌های متعدد، به شدت افت کرده است. این کشور، در حال حاضر، برای تأمین نیاز داخلی خود مجبور به واردات گسترده محصولات کشاورزی مختلف است. در ۵ سال اخیر، این کشور در تلاش بوده است تا با به روز رسانی شیوه‌های کشاورزی و همچنین ماشین‌آلات و سیستم آبیاری، بتواند پاسخگوی نیاز داخلی به غذا باشد. پس از دولت و نفت، کشاورزی عراق سومین عامل بزرگ در رونق اقتصادی این کشور محسوب می‌شود. نزدیک به یک سوم جمعیت عراق در بخش کشاورزی مشغول به کار هستند. این کشاورزان بیش از ۷۵ درصد از درآمد خود را از طریق تولید گندم و جو به دست می‌آورند.
در دهه ۵۰ میلادی، عراق در زمینه تولیدات کشاورزی خودکفا بود اما در دهه ۶۰ میلادی ۱۵ درصد، در دهه ۸۰، ۵۰ درصد و پس از ۲۰۰۲ بین ۸۰ تا ۱۰۰ درصد محصولاتی مانند گندم، برنج و روغن گیاهی خود را از طریق واردات تأمین کرده است. یکی از دلایل این حجم از واردات، افزایش بی رویه جمعیت بود که سرعت آن از میزان تولید این محصولات بسیار بیشتر بود. البته تنها افزایش جمعیت نبود که رونق کشاورزی را از این منطقه گرفت. عوامل بلندمدت مانند سال‌ها جنگ و درگیری‌های خارجی و داخلی (جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج و حمله آمریکا) و تحریم‌ها از جمله عوامل اصلی افول کشاورزی عراق بوده اند.
تحریم‌های ایالات متحده آمریکا موجب شد که برخی از ابتدایی ترین ماشین‌آلات مورد نیاز نیز وارد نشوند، برای مثال برخی از سیستم‌های آبیاری عراق با وجود نیاز به تعمیر و تعویض، تا سال‌ها بدون استفاده ماندند، زیرا قطعات مورد نیاز برای تعمیر در عراق موجود نبود. همین عدم دسترسی به سیستم‌های آبیاری نوین، یکی از دلایل افت میزان تولیدات کشاورزی در این منطقه بوده است. بر اساس آخرین آمار از سال ۲۰۰۸، حدود ۵۰۰ پمپ آب در عراق شرایط بسیار بحرانی داشته‌اند.

تولید و واردات غلات در سال ۲۰۱۶-۲۰۱۷

در دو سال گذشته، جابجایی جمعیت در داخل عراق (۴/۳ میلیون نفر) و همچنین از بین رفتن زمین‌‌‌های کشاورزی به دلیل جنگ با داعش، باعث کاهش هرچه بیشتر تولیدات کشاورزی و فشار بر بازار داخلی عراق شده است. بر اساس پیش‌بینی مجمع بین‌المللی غلات (IGC)، میزان تولید غلات در سال های ۲۰۱۶-۲۰۱۷ در عراق تنها ۸/۴ میلیون تن (گندم ۴/۳ میلیون تن و جو ۱/۱ میلیون تن) خواهد بود که نسبت به سال گذشته ۳۰۰ هزار تن افزایش داشته است. مجموع واردات غلات عراق ۷/۲ میلیون تن خواهد بود که ۳۰۰ هزار تن بیش از واردات سال گذشته است. واردات آرد این کشور نیز ۳/۲ میلیون تن خواهد بود که نسبت به سال گذشته تغییر نداشته است. این میزان واردات، عراق را به بزرگترین واردکننده آرد جهان تبدیل کرده است.
گندم وارداتی قبل از تبدیل به آرد با گندم داخلی مخلوط می‌شود. کارخانجات تولید آرد عراق اجازه ندارند که به صورت مستقل گندم خرید و فروش کنند، بنابراین باید از طریق دولت خرید و فروش انجام دهند. از ابتدای ۲۰۱۵، آسیابانان مسئولیت جابجایی گندم به سیلو و کارخانجات آرد را به عهده دارند. تا قبل از این قانون، دولت از شرکت‌های حمل و نقل برای جابجایی گندم استفاده می‌کرد. البته این قانون جدید برای کارخانجات آرد چالش برانگیز است، زیرا حمل آرد به مناطق تازه آزاد شده توسط کارخانجات تا حدودی خطرناک است.
آنچه در زمینه کشاورزی عراق بدیهی است، این است که این کشور در چندسال آینده نیاز به واردات غذا از جمله آرد گندم دارد و این موضوع برای کارخانجات آرد ایران فرصتی مناسب است که نباید نادیده گرفته شود.

درگیری با داعش

از دسامبر ۲۰۱۳ که دولت عراق با داعش درگیر بوده است، بسیاری از زمین‌های کشاورزی و محصولات کشاورزی را از دست داده است. دسترسی مناطق تحت محاصره نیز به دیگر مناطق بسیار مشکل و در برخی شرایط غیرممکن است. بخش بزرگی از کمربند تولید غلات عراق هم‌اکنون در مناطق در دست داعش قرار دارد و بنابراین محصولات آن به داخل عراق نمی رسد. عراق در سال ۲۰۱۶، ۶۹/۱ میلیون تن گندم را در جریان درگیری‌ها با ستیزه‌جویان داعش، از دست داده است.
سبد کالا، عاملی برای زنده بودن ۹۵ درصد جمعیت عراق
مقدار زیادی از آرد تولید شده در عراق برای پخت نان سنتی این کشور استفاده می‌شود. دیگر کشورهای خاورمیانه به دلیل استفاده از فرهای نانوایی، از گندم نرم قرمز زمستانه یا نرم سفید استفاده کنند اما نانوایی‌های عراق به دلیل استفاده از تنورهای سنتی نیاز به گندمی دارند که درصد گلوتن بالایی دارد، زیرا نان باید به دیواره تنور بچسبد.
آرد در عراق از طریق “سیستم پخش عمومی” که بزرگترین سیستم پخش غذا در دنیا است، در بین عراقی‌ها پخش می‌شود. این سیستم پخش از سال ۱۹۹۱ شروع شده است و تاکنون ادامه دارد. از طریق این سیستم پخش، دولت ماهانه سبد کالایی را برای ۹۵ درصد خانواده‌های عراقی که شرایط گرفتن این سبد کالا را دارند می‌دهد. این سبد کالا شامل آرد گندم، برنج، شکر، روغن گیاهی و شیرخشک است. دولت عراق برای هر نفر، ماهانه ۹ کیلوگرم آرد اختصاص می‌دهد که سالانه معادل ۵/۴ میلیون تن آرد فقط برای سبد کالا است. در سال ۲۰۱۶، آرد تنها کالایی در سبد بوده است که هرماهه توزیع شده است. اگر سیستم پخش عمومی سبد کالا متوقف شود، بسیاری از خانواده‌های عراقی با سوءتغذیه مواجه خواهند شد.

قبلی برنامه افزودن زينک و روي به آرد هاي خبازي
بعدی تراز تجاري گندم امسال صفر شد!

۱ دیدگاه

  1. ۱۳۹۷-۰۷-۰۶
    پاسخ

    عاشق این وبسایت شدم من.عالی هستید شما

پاسخ خود را بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.